പ്രണബ് മുഖർജിയെ മാറ്റിനിർത്തിയത് എന്തിന്?പ്രണബ് പ്രധാനമന്ത്രിയായിരുന്നെങ്കിൽ കോൺഗ്രസിന് ഇന്നത്തെ ഗതി വരുമായിരുന്നോ? ചരിത്രം സോണിയ ഗാന്ധിയോട് ചോദിക്കുന്നത്!

ജെയിംസ് കൂടൽ

പ്രണബ് മുഖർജി പ്രധാനമന്ത്രിയായിരുന്നെങ്കിൽ കോൺഗ്രസിന് ഇന്നത്തെ ഗതി വരുമായിരുന്നോ? സോണിയ ഗാന്ധിയുടെ പുതിയ വെളിപ്പെടുത്തലുകൾ പഴയ നേതൃത്വ തീരുമാനങ്ങളെ വീണ്ടും ചർച്ചയാക്കുന്നു. ഒരു പാർട്ടിക്ക് നഷ്ടമായത് അധികാരമോ, ചരിത്രം മാറ്റാനുള്ള അവസരമോ?

ഇന്ത്യൻ രാഷ്ട്രീയത്തിൽ ചില തീരുമാനങ്ങളുടെ വില തിരിച്ചറിയുന്നത് വർഷങ്ങൾക്കുശേഷമാണ്. അധികാരത്തിന്റെ ഉന്നതങ്ങളിൽനിന്ന് എടുക്കുന്ന തീരുമാനങ്ങൾ അന്ന് രാഷ്ട്രീയ തന്ത്രങ്ങളായി വിലയിരുത്തപ്പെട്ടേക്കാം. എന്നാൽ കാലം കടന്നുപോകുമ്പോൾ അവയുടെ പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ പുതിയ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് വഴിയൊരുക്കും.

കോൺഗ്രസിന്റെ മുതിർന്ന നേതാവായിരുന്ന പ്രണബ് മുഖർജിയെ പ്രധാനമന്ത്രിയാക്കാതെ ഡോ. മൻമോഹൻ സിങ്ങിനെ ആ സ്ഥാനത്ത് നിലനിർത്തിയ രാഷ്ട്രീയ തീരുമാനവും ഇന്ന് അത്തരമൊരു പുനർവിചിന്തനത്തിന് വിധേയമാകുകയാണ്.

മുൻ കോൺഗ്രസ് അധ്യക്ഷ സോണിയ ഗാന്ധിയുടെ Belonging: A Journey of Love എന്ന ആത്മകഥയിൽ പ്രണബ് മുഖർജിയുടെ പ്രധാനമന്ത്രിപദത്തോടുള്ള ആഗ്രഹത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വെളിപ്പെടുത്തൽ പുറത്തുവന്നതോടെ കോൺഗ്രസിലെ നേതൃത്വ തീരുമാനങ്ങളും അധികാരബന്ധങ്ങളും വീണ്ടും ദേശീയ ചർച്ചയുടെ വിഷയമായിരിക്കുന്നു.

2010-ൽ പ്രധാനമന്ത്രിപദത്തിൽ മാറ്റം വേണമെന്ന സൂചന പ്രണബ് മുഖർജി നൽകിയപ്പോൾ താൻ ഞെട്ടിപ്പോയെന്നാണ് സോണിയ ഗാന്ധി ആത്മകഥയിൽ രേഖപ്പെടുത്തുന്നത്. പ്രധാനമന്ത്രിയാകാനുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദീർഘകാല ആഗ്രഹത്തിന്റെ പ്രകടനമായാണ് ആ നിർദേശത്തെ താൻ മനസ്സിലാക്കിയതെന്നും അവർ വ്യക്തമാക്കുന്നു.

എന്നാൽ ഈ വെളിപ്പെടുത്തൽ ഉയർത്തുന്ന ചോദ്യം പ്രണബ് മുഖർജിയുടെ വ്യക്തിപരമായ ആഗ്രഹത്തെക്കുറിച്ചുള്ളതല്ല.

ഇന്ത്യൻ രാഷ്ട്രീയത്തിലെ ഏറ്റവും പരിചയസമ്പന്നരായ നേതാക്കളിലൊരാളെ പ്രധാനമന്ത്രിപദത്തിൽനിന്ന് മാറ്റിനിർത്തിയതിലൂടെ കോൺഗ്രസ് സ്വന്തം രാഷ്ട്രീയ സാധ്യതകളെ പരിമിതപ്പെടുത്തിയിരുന്നോ എന്നതാണ് യഥാർത്ഥ ചോദ്യം.

ഞെട്ടിയത് സോണിയ; ചോദ്യം ഉയർത്തുന്നത് ചരിത്രം

ഇന്ദിരാഗാന്ധിയുടെ കാലം മുതൽ കോൺഗ്രസിന്റെ അധികാരരാഷ്ട്രീയത്തിൽ നിർണായക പങ്കുവഹിച്ച നേതാവായിരുന്നു പ്രണബ് മുഖർജി. ധനകാര്യം, പ്രതിരോധം, വിദേശകാര്യം തുടങ്ങിയ സുപ്രധാന മന്ത്രാലയങ്ങൾ കൈകാര്യം ചെയ്ത അദ്ദേഹം പാർലമെന്ററി പ്രവർത്തനങ്ങളിലും സഖ്യകക്ഷി രാഷ്ട്രീയത്തിലും വിപുലമായ അനുഭവസമ്പത്ത് നേടിയിരുന്നു.

അത്തരമൊരു നേതാവ് പ്രധാനമന്ത്രിയാകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതിൽ അസ്വാഭാവികമായി എന്താണുള്ളത്?

ഒരു ജനാധിപത്യ പാർട്ടിയിൽ നേതൃത്വത്തിനുള്ള യോഗ്യത നിർണയിക്കേണ്ടത് ഭരണപരിചയവും രാഷ്ട്രീയ പിന്തുണയും സംഘടനാപരമായ കഴിവുകളുമാണ്. എന്നാൽ പ്രധാനമന്ത്രിപദത്തോടുള്ള പ്രണബ് മുഖർജിയുടെ താൽപര്യത്തെ സോണിയ ഗാന്ധി സമീപിച്ച രീതി കോൺഗ്രസിന്റെ ആഭ്യന്തര അധികാരഘടനയെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചകൾക്ക് വഴിയൊരുക്കുന്നു.

സോണിയ ഗാന്ധിയുടെ വെളിപ്പെടുത്തലിനെതിരെ പ്രണബ് മുഖർജിയുടെ മകൾ ശർമിഷ്ഠ മുഖർജി പ്രതികരിച്ചതും ഈ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ്. പതിറ്റാണ്ടുകളുടെ ഭരണപരിചയമുള്ള ഒരു നേതാവ് പ്രധാനമന്ത്രിയാകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതിൽ ഞെട്ടേണ്ട കാര്യമെന്താണെന്നായിരുന്നു അവരുടെ ചോദ്യം.

ഗാന്ധി–നെഹ്റു കുടുംബത്തിന് പുറത്തുള്ള നേതാക്കളുടെ രാഷ്ട്രീയ അഭിലാഷങ്ങളെ കോൺഗ്രസ് എങ്ങനെ സമീപിക്കുന്നു എന്ന വിമർശനവും ശർമിഷ്ഠ ഉന്നയിച്ചു.

ഈ പ്രതികരണം സോണിയ ഗാന്ധിയുടെ ഉദ്ദേശ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അന്തിമ തെളിവല്ല. എന്നാൽ ഒരു ദേശീയ പാർട്ടിക്കുള്ളിൽ കുടുംബപാരമ്പര്യവും വ്യക്തിപരമായ നേതൃത്വശേഷിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെക്കുറിച്ച് ഇത് പ്രസക്തമായ ചോദ്യങ്ങൾ ഉയർത്തുന്നു.

2004: ചരിത്രം മറ്റൊരു വഴി തിരിയാമായിരുന്ന നിമിഷം

2004-ൽ കോൺഗ്രസ് നേതൃത്വത്തിലുള്ള യുപിഎ അധികാരത്തിലെത്തിയപ്പോൾ സോണിയ ഗാന്ധി പ്രധാനമന്ത്രിപദം ഏറ്റെടുക്കേണ്ടതില്ലെന്ന് തീരുമാനിച്ചു. പകരം ഡോ. മൻമോഹൻ സിങ് പ്രധാനമന്ത്രിയായി.

സാമ്പത്തിക പരിഷ്കാരങ്ങളിലെ പങ്കും ഭരണപരിചയവും മൻമോഹൻ സിങ്ങിനെ ആ പദവിയിലേക്ക് പരിഗണിക്കാൻ ശക്തമായ കാരണങ്ങളായിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭരണകാലത്ത് ഗ്രാമീണ തൊഴിലുറപ്പ് പദ്ധതി, വിവരാവകാശ നിയമം തുടങ്ങിയ സുപ്രധാന നടപടികളും നടപ്പിലായി.

എന്നാൽ ഭരണപരമായ വൈദഗ്ധ്യവും ഒരു രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടിയെ നയിക്കാനുള്ള അനുഭവസമ്പത്തും എല്ലായ്പ്പോഴും ഒരേ സ്വഭാവത്തിലുള്ളതല്ല.

പ്രണബ് മുഖർജിയുടെ പ്രത്യേകത ഭരണപരിചയത്തിനൊപ്പം രാഷ്ട്രീയ സമവായങ്ങൾ രൂപപ്പെടുത്താനുള്ള കഴിവിലുമായിരുന്നു. സഖ്യകക്ഷികളുമായുള്ള ചർച്ചകൾ, പാർലമെന്റിലെ പ്രതിസന്ധികൾ, പാർട്ടിക്കുള്ളിലെ അഭിപ്രായവ്യത്യാസങ്ങൾ എന്നിവ കൈകാര്യം ചെയ്തതിലൂടെ അദ്ദേഹം ശ്രദ്ധേയനായിരുന്നു.

കോൺഗ്രസിന്റെ ദീർഘകാല സംഘടനാതാൽപര്യങ്ങൾക്ക് ഈ അനുഭവസമ്പത്ത് കൂടുതൽ ഫലപ്രദമായി ഉപയോഗിക്കാമായിരുന്നോ?

മൻമോഹൻ സിങ്ങിനെ പ്രധാനമന്ത്രിയാക്കിയത് തെറ്റായിരുന്നുവെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നതിനേക്കാൾ ഗൗരവമുള്ളതാണ് ഈ ചോദ്യം.

ഒരു പ്രധാനമന്ത്രിയെ തിരഞ്ഞെടുക്കുമ്പോൾ കോൺഗ്രസ് മറ്റൊരു രാഷ്ട്രീയ നേതൃത്വസാധ്യതയുടെ പ്രാധാന്യം വേണ്ടത്ര തിരിച്ചറിഞ്ഞിരുന്നോ?

അധികാരം രണ്ടിടത്ത്; രാഷ്ട്രീയ ഉത്തരവാദിത്തം എവിടെ?

യുപിഎ ഭരണകാലത്ത് സർക്കാർ മൻമോഹൻ സിങ്ങിന്റെയും കോൺഗ്രസ് പാർട്ടി സോണിയ ഗാന്ധിയുടെയും നേതൃത്വത്തിലായിരുന്നു പ്രവർത്തിച്ചിരുന്നത്.

ഭരണവും സംഘടനയും തമ്മിലുള്ള ഈ അധികാരവിതരണം തുടക്കത്തിൽ രാഷ്ട്രീയ സ്ഥിരത ഉറപ്പാക്കാൻ സഹായിച്ചിരിക്കാം. എന്നാൽ സർക്കാർ തീരുമാനങ്ങളും പാർട്ടിയുടെ രാഷ്ട്രീയ താൽപര്യങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ഏകോപനം ദുർബലമായാൽ അതിന്റെ പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ സംഘടനയെയും ബാധിക്കും.

ഭരണനേട്ടങ്ങൾ ജനങ്ങളിലേക്കെത്തിക്കുക, ഭരണവിരുദ്ധ വിമർശനങ്ങളെ നേരിടുക, സംസ്ഥാന ഘടകങ്ങളെ ശക്തിപ്പെടുത്തുക, പുതിയ നേതാക്കളെ വളർത്തുക എന്നിവ പാർട്ടി നേതൃത്വത്തിന്റെ പ്രധാന ഉത്തരവാദിത്തങ്ങളാണ്.

യുപിഎയുടെ രണ്ടാം ഭരണകാലത്ത് അഴിമതി ആരോപണങ്ങളും ഭരണവിരുദ്ധ വികാരവും ശക്തിപ്പെട്ടപ്പോൾ കോൺഗ്രസിന്റെ രാഷ്ട്രീയ പ്രതിരോധം എത്രത്തോളം ഫലപ്രദമായിരുന്നുവെന്നത് പരിശോധിക്കപ്പെടേണ്ട വിഷയമാണ്.

സർക്കാരിനെ നയിക്കാൻ സാമ്പത്തിക വൈദഗ്ധ്യം ആവശ്യമായിരുന്നതുപോലെ പാർട്ടിയുടെ രാഷ്ട്രീയ അടിത്തറ ശക്തിപ്പെടുത്താൻ സംഘടനാപരമായ അനുഭവവും ആവശ്യമായിരുന്നു.

പ്രണബ് മുഖർജിയുടെ രാഷ്ട്രീയ പരിചയം ഇവിടെ മറ്റൊരു സാധ്യത തുറന്നുനൽകുമായിരുന്നോ എന്ന ചോദ്യത്തിന് പ്രസക്തിയുണ്ട്.

രാഷ്ട്രപതിഭവനിലേക്ക് പ്രണബ്; കോൺഗ്രസിൽ നികത്താനാകാത്ത വിടവോ?

2012-ൽ പ്രണബ് മുഖർജി രാഷ്ട്രപതിയായി തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടു. ഭരണഘടനാപരമായ പരമോന്നത പദവിയിലേക്കുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉയർച്ച ശ്രദ്ധേയമായ ചരിത്രനേട്ടമായിരുന്നു.

നൽകിയപ്പോൾ താൻ ഞെട്ടിപ്പോയെന്നാണ് സോണിയ ഗാന്ധി ആത്മകഥയിൽ രേഖപ്പെടുത്തുന്നത്. പ്രധാനമന്ത്രിയാകാനുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദീർഘകാല ആഗ്രഹത്തിന്റെ പ്രകടനമായാണ് ആ നിർദേശത്തെ താൻ മനസ്സിലാക്കിയതെന്നും അവർ വ്യക്തമാക്കുന്നു.

ഞെട്ടിയത് സോണിയ; ചോദ്യം ഉയർത്തുന്നത് ചരിത്രം

2004: ചരിത്രം മറ്റൊരു വഴി തിരിയാമായിരുന്ന നിമിഷം

അധികാരം രണ്ടിടത്ത്; രാഷ്ട്രീയ ഉത്തരവാദിത്തം എവിടെ?

രാഷ്ട്രപതിഭവനിലേക്ക് പ്രണബ്; കോൺഗ്രസിൽ നികത്താനാകാത്ത വിടവോ?

എന്നാൽ അതോടെ കോൺഗ്രസിന്റെ സജീവ രാഷ്ട്രീയനേതൃത്വത്തിൽനിന്ന് അദ്ദേഹം പിന്മാറി.

പാർലമെന്ററി ചർച്ചകളിലും സഖ്യകക്ഷി ബന്ധങ്ങളിലും സംഘടനയ്ക്കുള്ളിലെ സമവായ രൂപീകരണത്തിലും അനുഭവസമ്പന്നനായ ഒരു നേതാവിന്റെ നേരിട്ടുള്ള സേവനം പാർട്ടിക്ക് നഷ്ടമായി.

പ്രണബ് മുഖർജിയുടെ The Presidential Years: 2012–2017 എന്ന ആത്മകഥയിലെ വിലയിരുത്തലുകൾ ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ പ്രധാനമാണ്.

താൻ രാഷ്ട്രപതിയായതിനുശേഷം കോൺഗ്രസ് നേതൃത്വത്തിന് രാഷ്ട്രീയ ശ്രദ്ധ നഷ്ടപ്പെട്ടുവെന്നാണ് അദ്ദേഹം വിലയിരുത്തിയത്.

2004-ൽ താൻ പ്രധാനമന്ത്രിയായിരുന്നെങ്കിൽ 2014-ലെ കനത്ത പരാജയം ഒഴിവാക്കാമായിരുന്നുവെന്ന് ചില കോൺഗ്രസ് നേതാക്കൾ കരുതിയിരുന്നതായും അദ്ദേഹം രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്.

ഇവിടെ പ്രധാനപ്പെട്ടത് പ്രണബ് മുഖർജിക്ക് പ്രധാനമന്ത്രിപദം ലഭിക്കാതിരുന്നതല്ല.

അദ്ദേഹത്തെപ്പോലുള്ള പരിചയസമ്പന്നരായ നേതാക്കൾ സജീവ രാഷ്ട്രീയത്തിൽനിന്ന് മാറിയപ്പോൾ ആ വിടവ് നികത്താനുള്ള സംവിധാനം കോൺഗ്രസിനുണ്ടായിരുന്നോ എന്നതാണ്.

2014: അധികാരം മാത്രമല്ല, രാഷ്ട്രീയ മേൽക്കൈയും നഷ്ടമായപ്പോൾ

2014-ലെ ലോക്‌സഭാ തിരഞ്ഞെടുപ്പിൽ കോൺഗ്രസ് വെറും 44 സീറ്റുകളിലേക്ക് ചുരുങ്ങി.

പത്ത് വർഷത്തെ യുപിഎ ഭരണത്തിനുശേഷം നേരിട്ട ആ തിരിച്ചടി ദേശീയ രാഷ്ട്രീയത്തിലെ അധികാരസമവാക്യങ്ങൾ മാറ്റിമറിച്ചു.

അഴിമതി ആരോപണങ്ങൾ, ഭരണവിരുദ്ധ വികാരം, സാമ്പത്തിക വെല്ലുവിളികൾ, സംഘടനാപരമായ ദൗർബല്യങ്ങൾ, ബിജെപിയുടെ രാഷ്ട്രീയ മുന്നേറ്റം എന്നിവയെല്ലാം ഈ പരാജയത്തെ സ്വാധീനിച്ചു.

എന്നാൽ പത്ത് വർഷം അധികാരത്തിലിരുന്ന ഒരു ദേശീയ പാർട്ടിക്ക് സ്വന്തം സംഘടനയുടെ ദൗർബല്യങ്ങൾ തിരിച്ചറിയാനും തിരുത്താനും എത്രത്തോളം കഴിഞ്ഞുവെന്നത് ന്യായമായ ചോദ്യമാണ്.

2004-ലും 2009-ലും കോൺഗ്രസിനെ അധികാരത്തിലെത്തിച്ച സോണിയ ഗാന്ധിയുടെ നേതൃത്വ നേട്ടങ്ങൾ ചരിത്രത്തിൽ രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. അതുപോലെ 2014-ലെ പരാജയവും അതിനുശേഷമുള്ള സംഘടനാപരമായ വെല്ലുവിളികളും നേതൃത്വത്തിന്റെ വിലയിരുത്തലിൽ ഉൾപ്പെടേണ്ടതാണ്.

ഒരു രാഷ്ട്രീയ നേതൃത്വത്തിന്റെ വിജയത്തെ അളക്കേണ്ടത് തിരഞ്ഞെടുപ്പുകളിൽ അധികാരം നേടുന്നതുകൊണ്ടുമാത്രമല്ല. ഭാവിയിലെ വെല്ലുവിളികൾ നേരിടാൻ ശേഷിയുള്ള സംഘടനയെ രൂപപ്പെടുത്താൻ കഴിഞ്ഞോ എന്നതും പ്രധാനമാണ്.

സോണിയയുടെ രാഷ്ട്രീയ കണക്കുകൂട്ടലുകൾ; കാലം ഉയർത്തുന്ന വിമർശനം

സോണിയ ഗാന്ധിയുടെ പുതിയ വെളിപ്പെടുത്തൽ കോൺഗ്രസിന്റെ നേതൃത്വ തിരഞ്ഞെടുപ്പുകളെക്കുറിച്ചുള്ള പഴയ ചർച്ചകൾ വീണ്ടും സജീവമാക്കുന്നു.

അന്നത്തെ നേതൃത്വ തീരുമാനങ്ങൾ പാർട്ടിയുടെ ദീർഘകാല താൽപര്യങ്ങളെ എത്രത്തോളം പ്രതിഫലിപ്പിച്ചുവെന്ന ചോദ്യം അവഗണിക്കാനാവില്ല.

താൽക്കാലിക രാഷ്ട്രീയ സ്ഥിരത ഉറപ്പാക്കാനുള്ള തീരുമാനങ്ങളും സംഘടനയുടെ ഭാവി ശക്തിപ്പെടുത്താനുള്ള തീരുമാനങ്ങളും എല്ലായ്പ്പോഴും ഒരുപോലെയാകണമെന്നില്ല.

പ്രണബ് മുഖർജിയെപ്പോലെ സ്വതന്ത്രമായ രാഷ്ട്രീയ വ്യക്തിത്വവും ഭരണപരിചയവുമുള്ള നേതാക്കളുടെ കഴിവുകൾ ഫലപ്രദമായി പ്രയോജനപ്പെടുത്തേണ്ടത് ഒരു ദേശീയ പാർട്ടിയുടെ ഉത്തരവാദിത്തമാണ്.

ഒരു നേതാവിന് അർഹമായ സ്ഥാനം ലഭിച്ചോ എന്നതിലുപരി, ഒരു പാർട്ടി സ്വന്തം നേതൃസമ്പത്ത് എത്രത്തോളം പ്രയോജനപ്പെടുത്തി എന്നതാണ് ഇവിടെ നിർണായകം.

കുടുംബാധിപത്യമോ സംഘടനാ ജനാധിപത്യമോ?

കോൺഗ്രസിന്റെ നേതൃത്വ തീരുമാനങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചകൾ പലപ്പോഴും ഗാന്ധി–നെഹ്റു കുടുംബത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ സ്വാധീനത്തിലേക്കാണ് എത്തിച്ചേരുന്നത്.

ഒരു ദേശീയ പാർട്ടിയുടെ നിലനിൽപ്പ് ഒരൊറ്റ നേതാവിന്റെ ജനപ്രീതിയിലോ ഒരു കുടുംബത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ പാരമ്പര്യത്തിലോ മാത്രം ആശ്രയിക്കാനാവില്ല.

ആഭ്യന്തര ജനാധിപത്യം, സംസ്ഥാന നേതൃത്വങ്ങളുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം, പുതിയ നേതാക്കളെ വളർത്താനുള്ള സംവിധാനം, വ്യത്യസ്ത അഭിപ്രായങ്ങൾ ഉൾക്കൊള്ളാനുള്ള ശേഷി എന്നിവ ദീർഘകാല രാഷ്ട്രീയ ശക്തിയുടെ അടിത്തറയാണ്.

പ്രണബ് മുഖർജിയുടെ പ്രധാനമന്ത്രിപദ സാധ്യതയെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ച ഒരു വ്യക്തിക്ക് ലഭിക്കാതെപോയ സ്ഥാനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വിലാപമായി ചുരുക്കരുത്.

പകരം, കോൺഗ്രസിൽ നേതൃത്വ തീരുമാനങ്ങൾ എങ്ങനെയാണ് രൂപപ്പെട്ടത്, മുതിർന്ന നേതാക്കളുടെ രാഷ്ട്രീയ കഴിവുകൾ എങ്ങനെ ഉപയോഗപ്പെടുത്തി, സംഘടനയ്ക്കുള്ളിലെ അഭിപ്രായവ്യത്യാസങ്ങൾക്ക് എത്രത്തോളം ഇടമുണ്ടായിരുന്നു എന്നീ ചോദ്യങ്ങളിലേക്കാണ് ഈ ചർച്ച വികസിക്കേണ്ടത്.

കോൺഗ്രസിന് നഷ്ടമായത് ഒരു പ്രധാനമന്ത്രിയോ, മറ്റൊരു രാഷ്ട്രീയ ഭാവിയോ?

പ്രണബ് മുഖർജി പ്രധാനമന്ത്രിയായിരുന്നെങ്കിൽ കോൺഗ്രസ് ഇന്നത്തെ രാഷ്ട്രീയ സാഹചര്യത്തിലാകുമായിരുന്നില്ലെന്ന് ഉറപ്പിക്കാൻ ആർക്കും കഴിയില്ല.

എന്നാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ അനുഭവവും സംഘടനാപരമായ ബന്ധങ്ങളും മറ്റൊരു നേതൃത്വക്രമീകരണത്തിൽ പ്രയോജനപ്പെടുത്തിയിരുന്നെങ്കിൽ കോൺഗ്രസിന്റെ രാഷ്ട്രീയ യാത്ര വ്യത്യസ്തമായിരിക്കാമെന്ന സാധ്യത ചരിത്രപരമായ ചർച്ചയ്ക്ക് അർഹമാണ്.

സോണിയ ഗാന്ധിയുടെ ആത്മകഥയുടെ പ്രസക്തി ഇവിടെയാണ്.

ഇത് പ്രണബ് മുഖർജിയുടെ പ്രധാനമന്ത്രിപദത്തോടുള്ള ആഗ്രഹത്തിന്റെ കഥ മാത്രമല്ല. കോൺഗ്രസ് സ്വന്തം പരിചയസമ്പന്നരായ നേതാക്കളെ എങ്ങനെ പരിഗണിച്ചു എന്നതിന്റെ രാഷ്ട്രീയ ചരിത്രം കൂടിയാണ്.

ഒരു വലിയ പാർട്ടിയുടെ ശക്തി അതിന്റെ നേതൃസമ്പത്തിലും സംഘടനാ ജനാധിപത്യത്തിലുമാണ്. തീരുമാനങ്ങൾ ഏതാനും അധികാരകേന്ദ്രങ്ങളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കുമ്പോൾ വ്യത്യസ്തമായ നേതൃത്വസാധ്യതകൾ പരിമിതപ്പെടാം.

പ്രണബ് മുഖർജിയെ പ്രധാനമന്ത്രിയാക്കാത്തത് കോൺഗ്രസിന്റെ ചരിത്രപരമായ പിഴവായിരുന്നോ എന്നതിന് അന്തിമ ഉത്തരമില്ല. എന്നാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ അനുഭവം പൂർണമായി പ്രയോജനപ്പെടുത്താൻ കോൺഗ്രസിന് കഴിഞ്ഞിരുന്നോ എന്ന ചോദ്യത്തിന് പാർട്ടിയുടെ ചരിത്രം ഇപ്പോഴും മറുപടി തേടുകയാണ്.

രാഷ്ട്രീയത്തിൽ നഷ്ടപ്പെട്ട അധികാരം തിരിച്ചുപിടിക്കാൻ കഴിയും. എന്നാൽ നഷ്ടപ്പെട്ട ചരിത്രാവസരങ്ങൾ അതേ രൂപത്തിൽ ഒരിക്കലും തിരിച്ചുവരില്ല.

ചരിത്രം ആരെയും മുൻകൂട്ടി കുറ്റക്കാരനാക്കുന്നില്ല. പക്ഷേ എടുത്ത തീരുമാനങ്ങളുടെ രാഷ്ട്രീയ ഉത്തരവാദിത്തത്തിൽനിന്ന് ആരെയും ഒഴിവാക്കുന്നുമില്ല.